Rozwój architektury rezydencjonalnej na Pomorzu

Kazimiera Kalita Skwirzyńska, Ewa Prync-Pommerencke

Architektura rezydencjonalna na Pomorzu, pomimo dużych ubytków spowodowanych działaniami wojennymi i zaniedbaniami wynikłymi z przekształceń własnościowych zaistniałych po 1945 r., reprezentowana jest nadspodziewanie licznie, przez blisko tysiąc obiektów pochodzących z różnych epok i okresów stylowych. 330 spośród zachowanych obiektów położonych jest na zachód od Odry, na terenie Pomorza Przedniego. Natomiast 670 z nich leży na wschód od Odry, na terenie dzisiejszego województwa zachodniopomorskiego (Pomorze Tylne - Zachodnie)

Autorki niniejszego referatu podjęły próbę naszkicowania rozwoju architektury rezydencjonalnej na omawianym terenie od czasów średniowiecza po wiek XX, w oparciu o istniejącą literaturę i na podstawie badań własnych, gdyż tylko część interesujących nas obiektów była przedmiotem zainteresowań badaczy. Rozpoznane są na ogół zamki średniowieczne i renesansowe, wielokrotnie omawiane przez inwentaryzatorów i historyków architektury . Informacje o kilkunastu budowlach z okresu nowożytnego znaleĽć można w pracy Dunckera z lat 1863-1867, o kilku zaledwie w literaturze powstałej po 1945 roku . Sporadycznie natomiast omawiane są w literaturze siedziby szlacheckie z XIX i XX wieku..

Zamki średniowieczne.
Zamki jako obiekty murowane pojawiły się na Pomorzu w 2 połowie XIII w. Przez całe średniowiecze były budowlami obronno - mieszkalnymi i taki charakter zachowały do około połowy XVII w., choć już w czasach renesansu funkcje mieszkalne stały się dominujące. Wznoszone były przez władców księstwa z rodu Gryfitów, rody rycerskie, zakony rycerskie i biskupów diecezji pomorskiej. Budowę najstarszych murowanych zamków wiąże się jednak nie z książętami, lecz z rodami rycerskimi, gdyż te w XIII wieku były często znacznie silniejsze pod względem gospodarczym niż władcy księstwa .

Pierwsze murowane zamki, podobnie jak w całej Europie, budowano w formie wież mieszkalno-obronnych, a następnie rozbudowywano je tworząc zespoły różnych budowli rozlokowanych wokół dziedzińca otoczonego murami obronnymi, fosami i wałami ziemnymi. Wznoszone na półwyspach i wyspach oblanych wodami jezior i rzek oraz na wzniesieniach terenu, często sztucznie podwyższanych, lokalizowane były wewnątrz miast lub w ich pobliżu oraz na terenach wiejskich. Charakterystyczną cechą pomorskich zamków był ich koloryt i faktura cegieł, z których wznoszono główne budowle, posadowione na fundamentach z kamieni granitowych. Zamki wzorowane, jak się sądzi, na warowniach krajów skandynawskich, były przeważnie założeniami obejmującymi rozległe tereny ujęte murami o regularnych planach prostokątów lub kwadratów. Zdarzały się również założenia nieregularne, na planach kolistych, nawiązujących do rozwiązań z terenu Meklemburgii, jak np. zamki w Świdwinie, Klempenow i Divitz, czy wzniesiony na planie wielokąta zamek w Löcknitz.

Liczba wszystkich zamków powstałych w okresie od XIII do końca XV w., nie jest dokładnie znana, jednak można założyć, że sięgała blisko 100 obiektów. Do dziś w całości, w średniowiecznym kształcie, nie przetrwała ani jedna budowla, natomiast w: Darłowie, Dobrej Nowogardzkiej, Golczewie, Pęzinie, Płotach, Swobnicy, Starym Drawsku, Świdwinie i w Szczecinie oraz w Ueckermünde, Demminie, Rothenklempenow, Klempenow, Löcknitz i Müggenburgu pozostały relikty murów obronnych i skrzydeł mieszkalnych oraz całe wieże lub ich fragmenty. W większości przypadków o wyglądzie dawnych zamków mówią nam już tylko stare ryciny i opisy oraz relikty fundamentów odsłaniane w trakcie badań archeologicznych.

Najlepiej zachowanym zamkiem na terenie Pomorza Zachodniego (Tylnego), z wysokimi murami obronnymi, wieżą, reprezentacyjnym skrzydłem mieszkalnym oraz pozostałościami zewnętrznego pasa umocnień, jest zamek w Darłowie. Z zamku w Szczecinie z wieków średnich przetrwały piwnice pod skrzydłem południowym, dolne partie wieży więziennej i krypta z dawnego kościoła zamkowego, pod skrzydłem północnym. Spośród zamków stanowiących siedziby władców Pomorza Przedniego zachowały się ponadto pozostałości potężnej, ceglanej wieży w Demminie oraz dolna część wieży w Ueckermünde. Po zamku w Penkun przetrwały relikty murów w bramie wjazdowej, a po siedzibach w Wolgast, Barth i Bergen i wielu innych pozostały tylko ślady archeologiczne .

Podobne do książęcych założenia z murami obronnymi, wieżami i reliktami skrzydeł mieszkalnych, w których oprócz pomieszczeń mieszkalnych i gospodarczych prawie zawsze znajdowały się kaplice, oglądać można w zamkach joannickich w Swobnicy, Pęzinie i Starym Drawsku oraz w zamku biskupów kamieńskich w Golczewie.

Najliczniejszą grupę stanowiły prywatne siedziby rodów rycerskich położone w miastach: Nowogardzie, Resku, Płotach, Dobrej Nowogardzkiej, Połczynie, Löcknitz oraz na terenach wiejskich posiadłości np. w: Buku, Krępcewie, Krągu, Szadzku, Divitz, Turow, Klempenow, Rothenklempenow czy w Müggenburgu. Reprezentowały różnorodne typy założeń, łącznie z najstarszym typem zamku w formie mieszkalno - obronnej wieży, zachowanej częściowo pod renesansową przebudową w starym zamku w Płotach. W Dobrej Nowogardzkiej, do dziś można podziwiać relikty najbardziej warownego zamku pomorskiego położonego na wzgórzu i otoczonego murami z reliktami wieży i skrzydeł mieszkalnych. Podobnie zbudowany był, leżący na granicy z Brandenburgią, zamek w Löcknitz z ośmioboczną wieżą na kwadratowym cokole, z reliktami murów obronnych okalających założenie i piwnicą zamkową. Z założenia w Klempenow przetrwała częściowo wieża narożna oraz fragment dwukondygnacyjnego skrzydła mieszkalnego. Po zamkach Nehringen, Rothenklempenow i Müggenburgu zachowały się tylko ceglane wieże, przy czym okrągła wieża zamku w ostatniej miejscowości do dziś dominuje nad całym kompleksem pochodzącym z póĽniejszego okresu. W Divitz zachowała się część fosy okalającej dawny zamek. Jego najstarszą część pochodzącą ze średniowiecza stanowi dwukondygnacyjne skrzydło z cegły, pokryte tynkiem, ze sklepionym krzyżowo parterem i z kręconymi schodami . Z kolei w Turow pozostałości zamku wodnego z drugiej połowy XV w., przetrwały w założeniu zrealizowanym w póĽniejszym okresie. Skrzydło północne kryje relikty dawnej wieży, zaś na poddaszu głównego skrzydła zachowały się szczyty dawnego zamku .

Zamki i dwory renesansowe.
Rozwój architektury renesansowej na Pomorzu, poprzedziły realizacje stylu przejściowego, z 1 połowy XVI w., charakterystyczne z uwagi na podziały i dekorację elewacji o cechach typowych dla póĽnego gotyku i wczesnego renesansu. Ze stylistyki średniowiecznej wywodziły się maswerki i specyficzne "kotarowe" wykroje okien, natomiast duże okna wprowadzające do wnętrz coraz więcej światła, poziome gzymsy oraz tynki na elewacjach, były przejawami nowego stylu. Pierwsze realizacje pojawiły się na zamku książęcych: w Wolgast (niestety nie zachowanym), wzniesionym na polecenie Filipa I w roku 1531, na planie kwadratu z dwiema wieżami, oraz w powstałym kilka lat póĽniej skrzydle południowym zamku w Szczecinie, ozdobionym póĽnogotyckimi maswerkami. Ten sam styl architektoniczny prezentuje, zbudowany również dla księcia Filipa I w 1546, czteroskrzydłowy zamek myśliwski w Ueckermünde, z którego do dzisiejszych czasów przetrwało jedynie dwupiętrowe skrzydło południowe wraz z przejazdem bramnym. Doświadczenia w stosowaniu nowych rozwiązań formalnych zdobywano przy przekształcając po reformacji średniowieczne klasztory, np. kartuzów w Grabowie koło Szczecina, cystersów w Kołbaczu, czy norbertanek w Trzebiatowie na książęce rezydencje. Nowe formy dekoracji szybko pojawiły się również w przebudowywanych zamkach rycerskich, np. na elewacjach zamku w Dobrej Nowogardzkiej.

W pełni renesansowe realizacje na Pomorzu pojawiły się w 2 połowie XVI w. Pierwszorzędną rolę odegrał tu mecenat książęcy, dzięki któremu doszło do zerwania z modelem średniowiecznej warowni i wprowadzenia na teren księstwa nowej formuły siedziby mieszkalnej o cechach nowożytnej rezydencji. Po wzory sięgnięto do kolebki architektury renesansowej, do Italii, skąd sprowadzani byli budowniczowie na wszystkie dwory europejskie, w tym również do Szczecina. Za pierwowzór nowej siedziby książęcej można uznać zamek w Barth ufundowany przez Bogusława XIII w roku 1570, lecz niestety rozebrany na początku wieku XVIII. Wznosząc w latach 1575-1580, prawie od podstaw zamek w Szczecinie (ze starej budowli pozostawiono skrzydło południowe) włoski mistrz Wilhelm Zachariasz oraz nieznany z nazwiska Antoni, zrealizowali wieloskrzydłową rezydencję z obszernym wewnętrznym dziedzińcem z trzema długimi, otynkowanymi dwukondygnacyjnymi skrzydłami przykrytymi płaskimi dachami. Dachy ukryto za murami kurtynowymi i zwieńczono wolutowymi attykami o specyficznych formach spotykanych w architekturze polskiej doby renesansu. Włoską genezę wykazują proporcje budowli, artykulacja elewacji pasami gzymsów i prostokątnych okien, ujętych profilowanymi kamiennym opaskami oraz arkadowe krużganki obiegające mury od strony dziedzińca. We wnętrzach, wyrazem stylu odrodzenia były szerokie, wygodne schody i wielkie, rozplanowane w amfiladach sale, przekryte sklepieniami kolebkowymi z lunetami.

Prawie równolegle z realizacją szczecińską, podjęto przebudowy innych zamków książęcych w Słupsku, w Szczecinku czy w Ludwigsburgu. Interesująca jest zwłaszcza ta pierwsza budowla, wzniesiona wg projektu wspomnianego Wilhelma Zachariasza, który zrealizował tu znacznie skromniejszą niż w Szczecinie rezydencję, ale ze wszystkimi cechami nowego stylu, łącznie z klatką schodową w wieży przyległej do fasady. Słupski zamek dzięki swej niewielkiej skali, w sposób znaczący oddziałał na podejmowane przebudowy siedzib rycerskich na przełomie XVI i XVII w. Możliwe, że zrealizowany w siedzibie książąt rzut zamku o proporcji niezbyt wydłużonego prostokąta z podziałem na centralnie położoną sień przejazdową i cztery sale po obu jej bokach, powtórzono w książęcym dworku myśliwskim w Szczecinie-Dąbiu i innych rycerskich siedzibach doby póĽnego renesansu. Z kolei zbudowana w Ludwigsburgu siedziba księżnej wdowy Jadwigi Zofii, została wzniesiona na planie łacińskiego krzyża. Ale również tutaj centralne miejsce na parterze zajmuje sień z potężną toskańską kolumną pośrodku, na której wspiera się sklepienie krzyżowe. Ta powstała w latach 1577 do 1592 trzykondygnacyjna budowla jest jedyną kompletnie zachowaną rezydencją książąt pomorskich na terenie Pomorza Przedniego. Do najcenniejszych pamiątek należy tu strop bogato zdobiony sztukaterią w formie groteski i ornamentów roślinnych oraz relikty malowideł renesansowych. Spośród pozostałych rezydencji książęcych na terenie Pomorza Przedniego przetrwała do dziś tylko kaplica zamkowa z roku 1583 we Franzburgu, oraz (w znacznym stopniu przebudowany) dawny pałac myśliwski w Pasewalku.

W ślad za stołecznymi ośrodkami, w ostatniej ćwierci XVI w., poszły znane na Pomorzu rody rycerskie, podejmując gruntowne przebudowy starych gotyckich siedzib. Ukończona przez Jana Fryderyka budowa szczecińskiego zamku posłużyła za wzorzec renesansowego zamku w Penkun, gdzie włoski mistrz Taddeo Paglione zrealizował dla Joachima von Schulenburg nieregularną trójskrzydłową, dwuwieżową trójkondygnacyjną budowlę o tynkowanych elewacjach. Gładką fasadę z ozdobnymi portalami dzielą poziome gzymsy. Sylwetę dachu wzbogacają wysokie szczyty i kominy. Przepych widoczny jest w sklepionych pomieszczeniach ze sztukateriami i kominkami. Oryginalną, rzadko stosowaną na Pomorzu formę uzyskał zamek Podewilsów w Krągu wzniesiony w formie prostokątnej budowli z czterema basztami w narożnikach. Z uwagi na formę attyki wieńczącej pierwotnie elewacje, podobnych do attyk zamku szczecińskiego, budowę tego obiektu wiąże się z twórcami rezydencji książęcej. W baszty zaopatrzono również nowe, wschodnie skrzydło zamku w Tucznie (leżące od XIV do XVIII w. w granicach Polski), wzniesione na polecenie Stanisława Wedel Tuczyńskiego pod koniec wieku XVI. Dekoracja elewacji w formie boni wykonanych techniką sgraffita oraz opaski okien ozdobione motywami rolwerków, charakterystyczne dla niderlandzkiego manieryzmu, wskazują na północne Ľródła inspiracji. Na wzorcach architektury niderlandzkiej, które przez Westfalię i tereny położone nad Wezerą dotarły na Pomorze, oparta jest również architektura rezydencji w Quilow wzniesiona około roku 1551 na zlecenie Roelffa von Owsin.

Znacznie mniejsze w skali, ale wysmakowane w formach są dwie następne siedziby - Blücherów w Płotach i Borków w Pęzinie, powstałe w wyniku przebudów gotyckich zamków pod koniec XVI w., a reprezentujące włoski i niderlandzki nurt architektury przełomu XVI i XVII w. W zamku w Płotach, o podziałach elewacji wzorowanych na zamku szczecińskim, w średniowiecznej wieży umieszczono klatkę schodową, a dużą salę na parterze skrzydła przykryto sklepieniem kolebkowym, opartym na kolumnie z kapitelem ozdobionym głowami lwów. Wybudowano manierystyczne kominki o niskich poziomych nastawach ujętych wolutowych spływami i założono stolarkę o póĽno manierystycznych formach. W Pęzinie fundator przebudowy, Maciej Borck, zbudował od podstaw nowe skrzydło dostawiając je do gotyckiej wieży. W przeciwieństwie do gładkich elewacji zamku w Płotach, w Pęzinie pokryto je boniami wyżłobionymi w tynku i podzielono poziomymi pasami gzymsów międzykondygnacyjnych, obniżając w ten sposób optycznie wysoką bryłę. Jej zwieńczenie tworzą smukłe szczyty i kominy o kształcie walców, nakrytych ażurowymi pałąkami. Manierystyczna dekoracja szczytów z wolutowymi spływami i kratownicą pionowych lizen skrępowanych gzymsami, określa tu również niderlandzką proweniencję form.

W zachodniej części Pomorza, na zlecenie rodu von Schwerin zrealizowano dwa imponujące założenia renesansowe: w Landskron oraz w Putzar. Otoczona systemem fos warownia "Veste Landskron" z lat 1576 - 1579 , była niegdyś obiektem trzykondygnacyjnym na planie prostokąta z czterema okrągłymi wieżami. W XVII w. zniszczona, uznana została w XIX stuleciu za najbardziej romantyczną ruinę na terenie Pomorza Przedniego. W Putzar w XVI w., powstały dwie rezydencje. Starsza, z pierwszej połowy wieku, wzniesiona przez księcia Ulricha I. von Schwerin, pomimo zniszczeń wykazuje wysokie walory artystyczne widoczne w opracowaniu dekoracji portalu i okien. Młodszy obiekt, pochodzący z roku 1580 otrzymał pokrytą tynkiem dwukondygnacyjną fasadę oraz kwadratową wieżę schodową pośrodku. We wnętrzu przetrwały renesansowe malowidła ścienne.

Oprócz dużych zespołów rezydencjonalnych, w ciągu 2 połowy wieku XVI i początku XVII, powstało kilkadziesiąt mniejszych siedzib, reprezentowanych obecnie na Pomorzu zaledwie przez kilka w pełni zachowanych budowli. Na terenie Pomorza Przedniego świetnym przykładem jest główny gmach zamku Spantekow, z lat 1558- 1567, zgodnie z włoskimi wzorcami ujęty narożnymi bastionami i otoczony fosą. Pozostałe założenia architektoniczne, stylowo utrzymane w formach póĽnego renesansu i wczesnego baroku, reprezentowane przez dwory w: Buku, Morzycy i w Szczecinie Dąbiu, oraz w Mellenthin, Granskevitz, Quilow i w Renz, reprezentują ten sam typ jednoskrzydłowych prostokątnych budowli, z piwnicą i dwiema kondygnacjami naziemnymi, zwieńczonych ozdobnymi szczytami i nakrytych dachami dwuspadowymi. Otynkowane elewacje (najczęściej pokryte białymi wapiennymi tynkami o gruboziarnistej fakturze) dzielone były poziomymi pasami gzymsów i prostokątnymi oknami ujętymi opaskami. Naroża budynków podkreślano boniami. Portale miały wykroje koszowe i półkoliste. Do głównych budynków dostawiano przybudówki, zachowane np. w dworach w Mellenthin i Granskevitz z lat 1575 - 1580. Wnętrza jednotraktowe dzielone były na trzy części: środkową sień przelotową ze schodami i dwie boczne izby. W przypadku Morzycy, gdzie dwór był jednocześnie budynkiem bramnym, schody musiały się mieścić na zewnętrz budynku, natomiast w dworach z terenu Pomorza Przedniego sytuowano je w wieżach od strony dziedzińca. Wnętrza piwnic przykrywano potężnymi sklepieniami kolebkowymi z lunetami. Przesklepiano również pomieszczenia parteru np. w Buku i w Spantekow, gdzie zachował się datowany na rok 1576 dwuprzęsłowy refektarz przekryty sklepieniem krzyżowym, ogrzewany kominkiem. Równie okazała, urządzona z przepychem sień znajduje się w Mellenthin, gdzie w roku 1613 postawiono kominek bogato zdobiony sztukaterią. Analogiczna dekoracja pokrywa również sklepienie krzyżowe wsparte na masywnej, stojącej pośrodku kolumnie. Na piętrach przeważały stropy drewniane, belkowe często polichromowane i profilowane na krawędziach belek. Ustępy, podobnie jak w średniowieczu, miały formę danskerów (zachowane przykłady w zamku w Pęzinie, Płotach, Słupsku, w Szczecinie Dąbiu).

Pałace i dwory nowożytne od XVII do połowy XIX wieku.
W 1618 r. Pomorze wciągnięte zostało w wir wojny trzydziestoletniej, której działania na długi czas zahamowały rozwój architektury rezydencjonalnej. Wznowienie budowy bardziej okazałych siedzib szlacheckich na Pomorzu Zachodnim (Tylnym) nastąpiło w ostatniej ćwierci XVII w., po ustabilizowaniu się sytuacji politycznej i gospodarczej. Pomorze wyniszczone kontrybucjami, pożarami i zarazami, zostało jednak daleko w tyle za bogatymi państwami Zachodu. Znacznie zmniejszyła się liczba potencjalnych mecenasów sztuki, wśród których zabrakło rodziny książęcej i klasy rycerskiej, zastąpionej przez warstwę szlachty. Fundacje szwedzkich i brandenburskich władców były w Szczecinie i na Pomorzu Zachodnim (Tylnym) nadzwyczaj skromne i ograniczały się do niewielkich kwot wydawanych na remonty starych rezydencji, które na ogół traciły swe pierwotne funkcje na rzecz siedzib urzędów państwowych (np. zamek w Szczecinie) czy siedzib dowództwa wojsk w pałacu w Trzebiatowie. Wyjątkiem był zamek w Swobnicy, przejęty pod koniec XVII w. przez boczną linię rodziny Hohenzolernów ze Schwedt, z których fundacji zamek został rozbudowany do formy rezydencji. Na bazie średniowiecznego zamku powstało nowoczesne trójskrzydłowe założenie, inspirowane czy wręcz wzorowane na architekturze królewskich pałaców w Köpenick, Schwedt, czy Oranienburgu. W interesujący sposób rozwiązano elewacje skrzydeł bocznych, z arkadowymi podcieniami tworzącymi dynamiczną kompozycję. We wnętrzach skrzydła głównego wprowadzono nowe, typowe dla sztuki baroku podziały charakteryzujące się przestrzeganiem symetrii i osiowości, wprowadzono okazałe trójbiegowe schody, kominki i plastyczne sztukaterie sufitowe formowane z narzutu przez włoskich sztukatorów, współpracujących często z architektami holenderskimi .

Inaczej rozwijała się architektura rezydencjonalna w zachodniej części Pomorza, przejętego po 1648 r., przez Szwedów. Tu już wkrótce po pokoju westfalskim, rozpoczęto budowę nowych rezydencji, na zlecenie szwedzkich rodów szlacheckich i dygnitarskich. Szczególnie reprezentacyjny charakter uzyskał, należący uprzednio do rodu von Jasmund, tzw. Festes Haus w Spyker, po przejęciu go przez szwedzkiego wodza naczelnego i generalnego gubernatora Carla Gustava von Wrangla. Na wzór siedziby rodowej w Skokloster obiekt został rozbudowany w latach 1650-1652 do rozmiarów czterowiekowej rezydencji. Cebulaste hełmy wież oraz wysoki jednolity dach nadają całości barokowy charakter. W nawiązaniu do szwedzkiego wzorca fasada została pomalowana na kolor czerwony. Wnętrza otrzymały bogatą dekorację figuralną i ornamentalną, wykonaną przez sztukatorów Antoniusa Lohr i Nilsa Erikssona. Rezydencja w Spyker uznawana jest za jeden z najważniejszych świeckich obiektów na Rugii. Na tej samej wyspie znajduje się dwór Boldevitz, założony w roku 1635 przez pozostającego w szwedzkiej służbie kapitana Philippa Gützlaffa von Rotermund. Dwór posiada wyjątkową na Pomorzu konstrukcję dachową złożoną z dwóch równoległych dachów dwuspadowych. Takie dachy przykrywały niegdyś renesansową rezydencję w Spyker przed jej przebudową w 1650 r. i. zrujnowany obecnie dwór w Ueselitz.

Wpływy skromnego, szwedzkiego baroku widać w architekturze rezydencji w Griebenow, wzniesionej przez Gerdta Anthona von Rehnskjöld w latach 1648-54 i rozbudowanej przez jego syna na początku XVIII w. W skład zespołu wchodziły oprócz dworu dwa budynki bramne z muru pruskiego, rozległy dziedziniec honorowy i zabudowania gospodarcze. Okazałe wnętrza westybulu i sali balowej ozdabiają sztukaterie wykonane przez włoskich artystów.

W architekturze pomorskiej końca XVII w. dominowały wpływy szwedzkie i holenderskie. Charakterystyczne dla tego okresu stały się zwarte bryły przykryte dachami kopertowymi. Jako przykłady posłużyć mogą pałace w Łupawie (nie zachowany), czy w Warcinie koło Słupska (istniejący do dziś). Na początku XVIII w. repertuar form poszerzył się za sprawą wpływów francuskich, zwłaszcza w zakresie rozwiązań przestrzennych polegających na sytuowaniu pałacu "entre court et jardin". W tym układzie wzniesiono, na początku XVIII w., zespół dworski w Świerznie, przy czym całość zbudowano w konstrukcji ryglowej, którą stosowano również póĽniej przy budowie dworu w Dobropolu Kamieńskim, Trzygłowiu i wielu innych miejscowościach. Tę samą zasadę kompozycji przyjęto w murowanych już pałacach: Goltzów w Siemczynie, Maltzahnów w Kummerow, Usedomów w Kartzitz i Raminów w Stolcu, wzniesionych w 1 ćw. XVIII w., w kształcie prostokątnych budowli z ryzalitami w elewacjach ogrodowych. Bryły pałaców przykryto, wywodzącymi się z Francji, dachami mansardowymi. W skromnych wystrojach elewacji zdobionych jedynie boniowanymi lizenami oraz opaskami okiennymi z kluczami, znalazły odbicie tendencje stylowe charakterystyczne dla północnej, klasycyzującej odmiany baroku. Podobne formy stosowano na Pomorzu przez cały XVIII w. zarówno w dużych pałacach jak i małych dworach, przykrywanych już z reguły dachami naczółkowymi.

Jednym z najważniejszych założeń barokowych na terenie Pomorza jest trzyskrzydłowy pałac w Karlsburgu, wybudowany w 1732 przez Carla Heinricha Behrenda von Bohlen. Zrealizowano go w formie dwukondygnacyjnego corps de logis, w którym wschodni pawilon na planie zbliżonym do kwadratu łączył się galerią z główną części obiektu. Wszystkie budynki przykryto mansardowymi dachami. Przed wejściem do wnętrza skrzydła głównego wybudowano trzybiegowe schody. Wnętrza, a szczególnie sala ogrodowa otrzymały bogaty wystrój ścian i stropów ozdobionych sztukateriami z motywami regencyjnymi. Pokój myśliwski otrzymał około roku 1800 wystrój póĽno-klasycystyczny: malowidła sufitowe, boazerię na ścianach i iluzoryczny kominek.

W kilku pałacach Pomorza, np. w Darskowie, w Gützkow/Röckwitz czy w zamku w Połczynie, w 2 połowie XVIII w. zastosowano motywy dekoracyjne charakterystyczne dla rokoka. Nurt rokokowy pod koniec XVIII w., wyparty został jednak przez realizacje berlińskich architektów (Gilly, Langhans, Gentz) tworzących w oparciu o porządki architektury antycznej. Najbardziej efektownym dziełem nurtu klasycyzmu berlińskiego, jest pałac w Przelewicach zbudowany w 1800 r., ozdobiony wzorowanymi na antyku reliefami na frontonie budowli, i pięknym centralnym wnętrzem hallu, z galerią opartą na kolumnach jońskich. Reminiscencje antyku wyczuwa się również w kilku pałacach i dworach z terenu Nowej Marchii, np. w Krzymowie, Gądnie i w dworku myśliwskim w Kuropatnikach.

Nie istnieje już dziś najbardziej znacząca klasycystyczna budowla rezydencjonalna na terenie Pomorza, wzniesiona w Putbus w latach 1827- 1833. Spośród innych siedzib szlacheckich powstałych w początkach XIX wieku na Pomorzu Przednim, warto wspomnieć dwór w Rustow - skromny, dwukondygnacyjny budynek o lekko wysuniętym ryzalicie w środkowej części fasady, dwór w Semlow, wzniesiony w roku 1830 według projektu architekta ze Strelitz, Friedricha Wilhelma Buttel, oraz dwór w Nehringen .

Historyzm od 1 ćw. XIX do XX wieku.
Od roku 1815 Pomorze znów było jednolitym organizmem państwowym. Dzięki reformom rolnym powstało wiele nowych majątków ziemskich, w których zaczęto budować nowe rezydencje. Obok budowli klasycystycznych, za przyczyną grupy wybitnych architektów berlińskich (Schinkel, Stüler, Soller, Hitzig, Knoblauch), zaczęły powstawać pierwsze neostylowe realizacje odwołujące się do gotyku i renesansu. Najlepsze przykłady reprezentujące romantyczny nurt neogotycki w: Mierzęcinie, Rybokartach, Dolsku, Neetzow, Schlemmin, Karnitz und Kartlow zrealizowano w odmianie angielskiego gotyku elżbietańskiego z nawiązaniem do idei siedzib feudalnych, jakimi były średniowieczne zamki z górującymi nad okolicą wieżami. Wybitnym przykładem budowli tego typu jest wzniesiony w latach 1838-41 pałac myśliwski Granitz, który posiada cztery narożne wieże i widoczną z daleka centralnie położoną wieżę z widokiem na całą okolicę. Autorami projektu byli Johann Gottfried Steinmeyer i Karl Friedrich Schinkel. Budowla miała zaspokoić ambicje hrabiego von Putbus podniesionego w roku 1817 do godności książęcej. Do stylu gotyckiego, czasem w formie "dosłownych cytatów" zaczerpniętych z architektury średniowiecza, takich jak: blankowanie, ostrołuki czy sterczynowe szczyty, nawiązywano również w póĽniejszych siedzibach np. w Karkowie, Podgórkach, Skrzynce, Broock, Plötz, Wrangelsburgu i wielu innych miejscowościach.

Nurt neorenesansowy w architekturze doby historyzmu, z realizacjami kształtowanymi w oparciu o renesans włoski i typ willi palladiańskiej, zaznaczył się na Pomorzu kilkoma przykładami np. w: Lubiechowie, Wiejkowie czy Radaczu, przy czym pałace w dwóch pierwszych miejscowościach pozostają niestety w ruinie. Pałac w Parow łączy formy neorenesansowe ze stylem angielskich posiadłości wiejskich. Przyświecająca budowniczym rezydencji idea wykazywania złożonej historii siedzib i ich fundatorów, znalazła odzwierciedlenie w wystroju wnętrz pałaców, projektowanych w nawiązaniu do różnych stylów historycznych: gotyku, renesansu, baroku i klasycyzmu. W tym duchu były niegdyś wyposażone wnętrza pałacu w Rybokartach. W najlepszym stanie przetrwał do dziś wystrój wnętrz neoklasycystycznego pałacu w Czernikowie, ze szczególnie okazałą neorokokową salą balową. Mimo iż w pałacu w Granitz czy rezydencji Neetzow nie zachowały się meble ani żadne dzieła sztuki, przetrwał doskonały wystrój wnętrz tych obiektów, świadczący o ich wysokiej wartości artystycznej.

Okres ostatniej ćwierci XIX w., po zwycięstwie Prus nad Francją, zapisał się w dziejach Niemiec i Pomorza bardzo intensywnym rozwojem budownictwa rezydencjonalnego. Spośród kilkuset nowych siedzib dworskich, jakie powstały do I wojny światowej, większość zbudowano w formach architektonicznych, będących kontynuacją klasycyzmu berlińskiego z ok. 1800 r. Przykładami takich budowli są pałac w Trzebiatowie, przebudowany na siedzibę banku w 1855 r., rezydencja w Vanselow, a także pałace w - Alt-Plestin, Janow, Benicach, Strzyżnie czy Gostyniu. Skromną odmianę tego samego nurtu stylowego, charakteryzującą się zwartością brył i oszczędnymi podziałami w formie pasów gzymsów i płaskich opasek okiennych z gzymsami odcinkowymi lub trójkątnymi, reprezentuje dwór Bismarcków w Kulicach.

Na przełomie XIX i XX wieku popularne stały się realizacje neobarokowe. Z jednej strony odwoływano się do tradycji budownictwa lokalnego, t. j. do typów pałaców z Siemczyna i Stolca. Przykładami mogą tu być rezydencje w: Batowie, Lekowie, Karkowie, Lesięcinie, Neddesitz, Schmuggerow, Zinzow i wielu innych miejscowościach. Z drugiej strony nawiązywano do barokowej architektury francuskiej. Na Pomorzu wzory francuskie (z urozmaiconymi sylwetami brył i dachów), nie zyskały większej popularności, ale pojedyncze budowle, np. w: Budziszowie, Mechowie czy Nosowie są doskonałymi przykładami tego nurtu historyzmu. Hrabia Hugo-Sholto Douglas zlecił około roku 1890 budowę nowej rezydencji w Ralswiek wzorowanej na architekturze zamków nad Loarą. Rezydencję tę można zaliczyć do najbardziej reprezentacyjnych świeckich budowli na Rugii.

Na koniec wspomnieć należy o niewielkiej, ale bardzo interesującej grupie budowli pluralistycznych - monumentalnych realizacji, ponownie odwołujących się do typu zamku feudalnego, jako symbolu władzy i siły. Stosowane tu różnorodne elementy stylowe, miały na celu uzyskanie efektów nawarstwień, podkreślających starożytność budowli oraz dawne pochodzenie właścicieli. Do tej grupy, wznoszonej do lat trzydziestych wieku XX, należą kilkuskrzydłowe, bardzo rozbudowane siedziby z wieżami wzniesione m.inn w :Müggenburgu, Strzekęcinie, Juchowie, Lisowie i Trzygłowiu. W kilku przypadkach, np. w pałacu von Thadenów w Trzygłowiu, efekt dawności uzyskano poprzez włączenie do nowej siedziby barokowego skrzydła w konstrukcji ryglowej. Dwa inne, nowsze skrzydła ukształtowano w stylu neobarokowym z elementami romańskiej architektury "cesarskiej" z wieżą, basztą i rustykalnym murem ze średniowiecznymi cytatami w formie potrójnych okienek rozdzielonych kolumienkami. W Müggenburg pełniąca funkcję obronną średniowieczna wieża o wysokości 25 m., została włączona do nowej budowli i dominuje nad dworem powstałym w latach 1889-1891.

Wśród rezydencji powstałych w pierwszych dziesięcioleciach XX wieku znalazły się również obiekty reprezentujące nowe prądy w architekturze. Pochodząca z połowy XIX stulecia rezydencja w Auerose otrzymała wystrój z elementami modernistycznymi. We wzniesionej w 1912 r. ceglanej dwuskrzydłowej dwukondygnacyjnej budowli w Libnitz na Rugii łatwo rozpoznawalny jest stylistyczny wpływ północnoniemieckich architektów doby reform. Najczęściej jednakże powracano do historycznych stylów architektonicznych. Przebudowana w roku 1914 posiadłość w Kapelle nosi cechy neobarokowe, zaś odbudowana po pożarze w roku 1924 rezydencja w Alt-Sommerhof otrzymała formy klasycystyczne.

Większość pałaców i dworów pomorskich, sytuowano na wzór francuski "pomiędzy dziedzińcem a ogrodem", przy czym w póĽniejszych czasach dziedzińce przed fasadami rezydencji bywały na ogół obudowywane obiektami gospodarczymi, często o starannie opracowanej, a nawet efektownej formie architektonicznej. W ciągu 2 połowy wieku XVIII i następnego stulecia w sposób znaczący rozwinęły się ogrody rozbudowywane z niewielkich parterowych założeń do kilku lub kilkunasto hektarowych parków krajobrazowych. Wśród nich znalazły się takie znaczące realizacje jak park w Putbus założony w latach 1810-1830 przez Christiana Friedricha Halligera, czy liczne parki autorstwa Petera Josepha Lenné, m.in. w Neetzow i Kartlow.

Zabytkowe zamki, rezydencje i dwory do dziś stanowią istotny element pomorskiego krajobrazu kulturowego. Różnorodność i wielka ilość tych obiektów jest w Europie zjawiskiem niespotykanym. Dla ich przetrwania istotne jest, aby znalazły swoje miejsce w świadomości opinii publicznej, a w przyszłości były uwzględniane w planach rozwoju regionu.

1. Rozpoznanie aktualnego zasobu architektury rezydencjonalnej na Pomorzu, możliwe było dzięki dokumentacjom i katalogom sporządzanym od lat siedemdziesiątych XX wieku przez zespoły historyków sztuki i zabytkoznawców z PP. Pracowni Konserwacji Zabytków ze Szczecina, na zlecenie Wojewódzkich Konserwatorów Zabytków ze Szczecina i Koszalina. Są to materiały w formie maszynopisów, przechowywane w zbiorach Urzędów Ochrony Zabytków. Z terenu Pomorza Przedniego wykazy pochodzą ze zbiorów Urzędu Konserwatora Zabytków w Schwerinie.
2. Niemal wszystkie zamki uwzględnione zostały w inwentarzach zabytków wydawanych dla terenu Pomorza przez H. Lemckego, Die Bau und Kunstdenkmäler der Prowinz Pommern, Regierungsbezirk Stettin, Stettin 1891-1906; E. v.Haselberg, Die Baudenkmäler der Provinz Pommern, Regierungsbezirk Stralsund, Stettin 1881-1902, dla terenu dawnego województwa koszalińskiego, przez Ludwika Böttgera, Die Bau und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin, Stettin 1889. W literaturze polskiej znawcą zamków pomorskich jest Zbigniew Radacki, autor licznych dokumentacji i publikacji, w tym pracy, Średniowieczne zamki Pomorza Zachodniego, Warszawa 1971. Wszystkie zamki uwzględnia praca B. Guerquina, Zamki w Polsce, Warszawa 1974; praca H.Janochy i F.Lachowicza, Zamki Pomorza Środkowego, Koszalin 1990; oraz Leksykon zamków w Polsce autorstwa L.Kajzer, S.Kołodziejski J.Salm, Warszawa 2001. Zamki i pałace Pomorza Przedniego przedstawione są przez N. Krauß, Schlösser, Gutshäuser und Parks in Mecklenburg-Vorpommern, Rostock 2002 i H. Neuschäffera, Vorpommerns Schlösser und Herrenhäuser, Husum 1993
3. Duncker A., Die ländlichen Wohnsitze, Schlösser und Residenzen der Ritterschaftlichen Grundbezitzer in der Preussischen Monarchie Berlin 1860-1863. Inne opracowania przytoczone zostaną przy omawianiu konkretnych obiektów.
4. L.Kajzer, S.Kołodziejski J.Salm, Leksykon zamków w Polsce, Warszawa 2001, s.18-28
5. Z. Radacki, Średniowieczne zamki…, op. cit.; tenże, Problematyka zamkowa na Pomorzu Zachodnim a archeologia,[w:] INSTANTIA EST MATER DOCTRINAE, Szczecin 2001, s. 289-300; G. Dehio, Handbuch der Deutschen Kunstdenkmäler Mecklenburg-Vorpommern, Berlin 2000; P. Petersen, Zamek i twierdza Löcknitz [w:] Materiały konferencyjne ANTIKON, Szczecin 2003, s. 219-234
6. J. Nekanda-Trepka, Zamek w Darłowie - przyczynek do badań nad działalnością budowlaną książąt zachodniopomorskich, [w:] Mecenat artystyczny książąt Pomorza Zachodniego, Szczecin 1986; E. Cnotliwy, Początki i rozwój średniowiecznej siedziby książęcej w Szczecinie [w:] Zamek książęcy w Szczecinie, Szczecin 1992; H. Lemcke, Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin, Bd. 1., H. 3., Der Kres Ueckermünde Stettin 1900; H. Neuschäffer, Vorpommerns Schlösser…, op. cit.
7. K.Kalita Skwirzyńska , J. Nekanda Trepka., M. Opęchowski., Pęzino, Szczecin 1996; K. Kalita Skwirzyńska., Zamek w Swobnicy [w:] Banie nad Tywą., oprac. zbior. pod red. E. Rymara, Szczecin 1999; H. Janocha, F. Lachowicz., Zamki…, op.cit. s.160-169 (St. Drawsko); Z. Radacki, Średniowieczne…, op. cit. (Golczewo)
8. Większość wymienionych obiektów omawia w swej pracy Z. Radacki, Średniowieczne…, op.cit.; natomiast zamki w Krągu i Połczynie omówione są w pracy- H.Janocha i F.Lachowicz, Zamki…op.cit.s. 93-99 (Krąg) oraz s.126-135 (Połczyn). O zamku w Buku traktuje praca -E.Cnotliwy, Siedziba rycerska w Buku, gmina Przybiernów w świetle archeologicznych badań weryfikacyjnych, "Materiały Zachodniopomorskie", T.XXXV/VI 1989/1990 s. 187-200. Zamek w Löcknitz zbadał i opisał P. Petersen, Zamek i twierdza…, op. cit., natomiast pozostałe zamki wymienione są w publikacjach Krauß N., Schlösser… ,op. cit.; H. Neuschäffer, Vorpommerns Schlösser…, op. cit. i G. Dehio, Handbuch…
9. Z. Radacki, Ruina zamku w Dobrej, dokumentacja historyczna, Szczecin 1964, mps; tenże, Zamki książęce Księstwa Zachodnio-Pomorskiego, [w:] Sztuka Pomorza Zachodniego, Warszawa 1973, s.139-179; H. Dziurla, Architektura świecka na Pomorzu Zachodnim w XVI i XVII w., tamże, s.225
10. R. Radacki, Die Fürstenburg in Stettin [w:] "Burgen und Schlösser. Zeitschrift der Deutschen Burgenvereingung e.vV. für Burgenkunde und Denkmalpflege" 2000/I, s. 23-36; tenże, Dalszy ciąg dyskusji o autorstwie rozbudowy zamku książęcego w Szczecinie w XVI w., "Materiały Zachodniopomorskie". Nowa Seria t. I, 2004, z.2, s.5-13.
11. Z.Knothe, Zamki książęce w Szczecinie i Słupsku. Śladami myśli twórczej Wilhelma Zachariasza, budowniczego [w:] Ochrona Zabytków, Warszawa 1954, R.7, nr 4 (27), s. 236-243; E. v. Haselberg, Die Baudenkmäler der Provinz Pommern, der Regierungsbezirk Stralsund, Heft II der Kreis Greifswald, Stettin 1885
12. H. Janocha, F. Lachowicz, Zamki…op,cit., s. 93-99 (Krąg) s.188-201(Tuczno),. J. Holst, Quilow. Fassaden. Bauhistorische Dokumentation, Holsdorf/ Quilow 2001; J. Holst, Quilow. Innenräume. Bauhistorische Dokumentation, Holsdorf/ Quilow 2002.
13. K. Kalita- Skwirzyńska K., Nekanda Trepka J., Opęchowski M., Pęzino, op. cit.
14. W. Witt, Burg Landskron, [w:] Pommern in Wort und Bild. Stettin 1904 s.111-118; J. Holst, Putzar. Fassaden. Bauhistorische Dokumentationt, Holsdorf/Quilow 2001.
15. R. Kąsinowska, Siedziba szlachecka w Morzycy, "Zeszyty Pyrzyckie", 1967; K.Kroman, Dworek w Szczecinie Dąbiu, Szczecin 1958, mpis WUOZ Szczecin; K. Loose, Dwór w Buku, Szczecin 1965, mpis WUOZ Szczecin; G Baier, Die Bau- und Kunstdenkmale in der DDR, Bezirk Neubrandenburg, (Spantekow: s 78-79), Berlin 1982; G. Baier, Die Bau- und Kunstdenkmale in Mecklenburg-Vorpommern, Vorpommersche Küstenregion (Mellethin s 336-337) Berlin 1995.
16. K. Kalita Skwirzyńska., Zamek w Swobnicy..., op. cit.
17. D. Zander, Schloss Spyker und seine neue Nutzung, "Mitteilungen des Instituts für Denkmalpflege Außenstelle Schwerin", Nr.20, 1971; N. Buske, Griebenow, Schwerin 1998; Clavén, Morgenstern, Döll, Schwedischer Barock in Griebenow, [w:] M. Ehler, Fürstliche Garten(t)räume, Lukas Verlag, 2003
18. Architekturę pałaców i dworów sprzed 1700 rokiem na Pomorzu Zachodnim omawia K.Kalita Skwirzyńska, w dokumentacji Pałac w Łupawie, Szczecin 1976, mps; J. Holst, Quilow. Fassaden., op. cit.; J. Holst,: Quilow. Innenräume, op. cit.; G. Bronisch, W. Ohle, Kreis Kammin Land, Stettin 1939, s. 284-299; K. Kroman, Barokowy dwór myśliwski w Świerznie - nieukończona rezydencja Flemingów, [w:] Badania nad sztuką Pomorza, Szczecin 1998, s. 149-156; K. Kalita., Pałac w Siemczynie, "Koszalińskie Zeszyty Muzealne", t.7, 1977; K. Kalita-Skwirzyńska, M. Opęchowski M., Stolec, Rzędziny, Łęgi, Szczecin 2005;
19. G. Baier; H. Ende; R Krüger,: Die Denkmale des Kreises Greifswald, Leipzig 1973; Karlsburg. Ein Dorf und sein Institut, 1990
20. K. Kroman, Zamek w Połczynie Zdroju, 1961r., mpis w zbiorach ROBiDZ w Szczecinie; taż, Zamek w Połczynie Zdroju, dokumentacja konserwatorska z przebiegu prac budowlano-konserwatorskich..., 1984 r., mps w zbiorach ROBiDZ w Szczecinie.
21. G. Baier; W. Ohle, Die Kunstdenkmale des Kreises Rügen, Leipzig 1963; H. Neuschäffer, Vorpommerns Schlösser.., op. cit. (Putbus s. 156-157; Semlow s 182-183; Nehringen s 140-141),
22. E.Börsch-Supan Berliner Baukunst nach Schinkel 1840-1870, München 1977; P. M. Hahn, H. Lorenz, Herrenhäuser in Brandenburg und Niederlausitz, Bd. 2, s. 384-385 (Mierzęcin); J. Giżejewska., Rybokarty, pałac. Dokumentacja historyczno -architektoniczna, PKZ O/Szczecin 1975,mps; G. Baier, Die Gutsanlagen des 17. bis 19. Jahrhunderts in Meckelnburg und Vorpommern als Zeugnisse territorialer, gesellschaftlicher und architektonischer Entwicklungstendenzen im: Gutsanlagen des 16. bis 19. Jahrhunderts im Ostseeraum- Geschichte und Gegenwart, ICOMOS, "Hefte des Deutschen Nationalkomitees" II, München o.J.
23. Pałace i dwory z XIX w., na terenie Pomorza Zachodniego nie są dostatecznie rozpoznane. Podstawowe informacje historyczne można znaleĽć w pracy A. Dunckera, op. cit. (patrz przyp. 3) oraz H. Neuschäffer, Schlösser und Herrenhäuser in Hinterpommern, Leer 1994.
24. Pałac w Trzebiatowie jest jedynym na Pomorzu obiektem rezydencjonalnym powstałym na zasadzie adaptacji średniowiecznego klasztoru, którego relikty pozostały w murach obwodowych skrzydła głównego. Jego prezentacja w tym miejscu podkreśla trwałość form klasycystycznych w architekturze pomorskiej XIX w. Historię pałacu opracowała - Kąsinowska R., Trzebiatów. Pałac. Dokumentacja, Szczecin 1970, mps.; K. Kalita Skwirzyńska, Rezydencja w Trzebiatowie. Od klasztoru do pałacu, [w:] Trzebiatów Spotkania Pomorskie, Szczecin 2003; Materiały dotyczące dworu w Kulicach, zarówno ikonograficzne jak i historyczne dostępne są w zbiorach Akademii Europejskiej Kulice-Külz. Za udostępnienie składamy serdeczne pozdrowienia Pani Lisawiecie von Zitzewitz z Kulic.
25. H. Sieber , Schlösser und Herrensitze in Pommern, Frankfurt a. M. 1960; E. v. Haselberg , Die Baudenkmäler, op. cit.; D. Pocher, Schlösser und Herrenhäuser in Mecklenburg-Vorpommern, Hamburg 2005
26. M. Paszkowska., Trzygłów - pałac, gm. Gryfice, woj. szczecińskie. Dokumentacja historyczno - architektoniczna, Szczecin 1982, mps.; N. Krauß, Schlösser, Gutshäuser und Parks in Mecklenburg-Vorpommern, Rostock 2002; J. Adamiak, Schlösser und Gärten in Mecklenburg, Leipzig 1975
27. G. Baier, Die Gutsanlagen des 17. bis 19. Jahrhunderts..., op. cit; G. Piltz, Burgen und Schlösser, Leipzig 1981; G. Baier, Die Bau- und Kunstdenkmale in Mecklenburg-Vorpommern, Vorpommersche Küstenregion (Mellethin s. 336-337) Berlin 1995; Krauß N., Schlösser..., op. cit.

Data zamieszczenia: 29.11.2006r.

Dara aktualizacji: 02.12.2006r.